Nieuws

Terugblik op de virtuele open dag van project Auschauteiche

Het Life MICA-project houdt zich bezig met het beheer van 2 invasieve uitheemse soorten: de beverrat en de muskusrat. Eén van de doelen van het project is om het publiek zich bewust te laten worden van dit onderwerp. In de loop van het project worden daarom verschillende communicatie-evenementen georganiseerd, zoals open dagen. Door de uitbraak van corona moesten die evenementen worden geannuleerd of uitgesteld.

Zo was het oorspronkelijk de bedoeling om verschillende belanghebbenden en ook andere geïnteresseerden te ontvangen tijdens open dagen in de 11 projectgebieden in Duitsland, Nederland en België. De 3 doelen waren om hen kennis te laten maken met lokale projectactiviteiten, om de voortgang van het project te bespreken en om suggesties voor verbeteringen op te halen. Maar vanwege de coronabeperkingen is besloten om de eerste open dag voor het projectgebied ‘Aschauteiche’ als online evenement te organiseren.

De Duitse projectsite ‘Aschauteiche’

De Duitse projectsite Aschauteiche, vlakbij Eschede in de gemeente Celle (D), is een duurzame visvijvercultuur met bijna natuurlijke meren. De locatie maakt deel uit van een vogelbeschermingsgebied en is de thuisbasis van verschillende beschermde soorten. Ongeveer 10 jaar geleden vestigde de beverrat zich in de meren. Onlangs vestigde de visotter zich er ook. Op deze locatie wil het Life MICA-project de impact van beverratten op de biodiversiteit beoordelen en slimme levendvangende vallen testen. Zo’n val klapt alleen dicht als er een beverrat in loopt, en niet bij andere dieren.

De eerste virtuele open dag bij Aschauteiche

Het evenement vond plaats op 2 juli. Belanghebbenden van het plaatselijke natuurbeschermingsbureau, de burgemeester van Eschede, de jagersvereniging, een natuurbeschermingsorganisatie, het Ottercentrum Hankensbüttel, leden van de Landbouwkamer van Nedersaksen en andere geïnteresseerden kwamen op het evenement af.

Na een algemene introductie van het Life MICA-project, werd een korte film (in het Duits) gepresenteerd over de activiteiten op de projectlocatie en de kenmerken van het gebied.

Helge John, medewerker bij de visvijverteelt en lid van de jagersvereniging, gaf een interessant inzicht in de geschiedenis van Aschauteiche. Ook vertelde hij over het vóórkomen en beheer van beverratpopulaties en beschermde vogelsoorten.

Martin Brühne, projectleider van Reeds-for-Life (www.lebendige-roehrichte.de), ging in op het beheer van de beverrat in het natuurgebied Bienener Altrhein. In dat gebied is een succesvolle heraanplant van rietvegetatie gerealiseerd, om zo de schade te herstellen die beverratten de afgelopen jaren hebben veroorzaakt.

Er deden 21 mensen mee aan het evenement. Er werden levendige discussies gevoerd over verschillende onderwerpen, variërend van levend vangen tot de impact van de beverrat op de biodiversiteit. Over het algemeen was de feedback van de deelnemers positief. Dat benadrukt hoe belangrijk het is om met verschillende belanghebbenden en van gedachte te wisselen over de problematiek van invasieve uitheemse soorten.

Vooruitzichten voor 2022

In 2022 hopen we geïnteresseerde stakeholders persoonlijk te kunnen verwelkomen op de projectsite!

Libellen en waterjuffers als graadmeter voor biodiversiteit

De maand juni stond voor de Life MICA-medewerkers van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) in het teken van libellen en waterjuffers. Een belangrijk onderdeel van het Life MICA-project is namelijk het monitoren van de biodiversiteit in de projectgebieden.

Deze gegevens kunnen helpen om de impact van muskusratten, beverratten en hun bestrijding op de natuur in te schatten. In Vlaanderen worden vogels, planten en libellen gemonitord in de natuurgebieden De Luysen in Bree (Limburg) en in het Oost-Vlaamse krekengebied in Sint-Laureins.

9 soorten waterjuffers

De eerste monitoring op 2 juni vond plaats onder ideale weersomstandigheden in de Luysen. Langs de transecten namen we meteen een groot aantal soorten waar. We zagen 9 soorten waterjuffers, waaronder de variabele waterjuffer, de blauwe breedscheenjuffer, de bruine winterjuffer en de grote roodoogjuffer.

Grote keizerlibel

Het was duidelijk ook de piek van de vliegtijd van de glassnijder, die onopvallend tussen het riet vliegt. Ook zagen we de bruine korenbout waarvan de mannetjes op uitkijk zitten op de rietstengels. In totaal zagen we in dit moerasgebied 7 soorten grote libellen, waaronder de Grote keizerlibel. Bij de daaropvolgende bezoeken konden we nog verschillende soorten pantserjuffers aan deze lijst toevoegen. Ook zagen we grote aantallen bloedrode heidelibellen.

Voor dit jaar zit de libellenmonitoring erop. We kijken al uit naar volgend jaar!

Speuren en vangen in Sint-Laureins

Het landschap van kreken en polders in de grensgemeente Sint-Laureins huisvest de laatste grote populatie van muskusratten in Oost-Vlaanderen. Het is belangrijk om dit gebied continu af te speuren om uitbreiding te vermijden en de soort terug te dringen.

In 2021 startte de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) hier haar bestrijdingscampagne met de voorjaarstrek van muskusratten bij vriestemperaturen. Deze zogenaamde ‘doortrekkers’ zijn vaak moeilijk te vangen.

324 muskusratvangsten

In de zomermaanden is het spoorbeeld heel anders. Territoria zijn gemarkeerd en er zijn volop voedselresten te zien. Een half jaar hard werken, geholpen door waarnemingen van 10 cameravallen, bracht 324 muskusratvangsten op. 195 daarvan werden gevangen binnen de contouren van het projectgebied van Life MICA.

Volgende bestrijdingscampagne

Zodra de hoge zomerpeilen in de polder weer wat dalen, organiseert de VMM een volgende bestrijdingscampagne in het gebied.

Wasbeer betrapt met cameraval

Dat cameravallen handig zijn om muskusratten en beverratten te speuren is duidelijk. De Life MICA- partners verzamelden al meer dan 2000 beelden van muskusratten. Ook werden er meer dan 1000 beverratten vastgelegd.

Een mooi voordeel voor de beheerders is dat ook andere invasieve soorten zich laten zien op de camerabeelden. In het gebied De Luysen (Limburg, Vlaanderen) werd in mei een wasbeer gespot. De wasbeer is al wijdverspreid in Europa, maar in Vlaanderen is de soort nog in opmars en blijft ze vaak onder de radar.

Verspreiding in kaart

Beelden als deze helpen om de verspreiding in kaart te brengen en kunnen ook helpen bij een gerichte beheer van de soort.

Muskusratten opsporen met eDNA weer een stapje verder

Het opsporen van muskus- en beverratten kan makkelijker worden gemaakt door het detecteren van DNA dat ze achterlaten in het water. Dit DNA heet environmental DNA (eDNA) en is afkomstig uit bijvoorbeeld darmcellen in poep. De afgelopen tijd zijn er 5 km-trajecten bemonsterd in Friesland (omgeving Harlingen) en Noord-Holland (Wieringermeer). Dat gebeurde voornamelijk met de boot.

Noord-Holland

In Noord-Holland werden sterke eDNA signalen gevonden in het Amstelmeerkanaal. Vervolgens zijn er kortere trajecten van 1 km gevaren en zijn er puntmonsters genomen. Er zijn geen bouwen (de gangencomplexen van muskusratten) gevonden, en speuren met een hond leverde ook niets op. In een controlebemonstering waren ook de 1km trajecten in het Amstelmeerkanaal negatief. Er is nu een sterk vermoeden dat er muskusratten op Wieringen zitten. Omdat de gemalen van Wieringen uitkomen op het Amstelmeerkanaal, wordt daar nu verder bemonsterd.

Friesland

In Friesland zijn enkele zwak positieve trajecten gevonden. Langs het traject zijn wat oude vraatsporen gezien. Er werden puntmonsters genomen, maar die waren negatief. Waarschijnlijk ging het hier om een langstrekkende muskusrat.

Nuttige informatie

Er zijn nog geen bouwen gevonden, maar toch heeft de afgelopen periode nuttige informatie opgeleverd. De eDNA techniek is erg gevoelig. We moeten dus leren welke signalen overeenkomen met bouwen, en welke met trekkende muskusratten. Omdat de trek nu voorbij is, zien we de komende periode wat voor signalen muskusratbouwen geven in verschillende typen watergangen.

Varende drone

Omdat de condities in het veld erg verschillen, worden er aan de hand van de feedback van de bestrijders aanpassingen gedaan aan de apparatuur. Ook worden nieuwe hulpmiddelen ontwikkeld. Denk aan een varende drone waar de autosampler (de automatische monsternemer) op gemonteerd wordt. Ook bemonsteren vanaf een quad is een nieuwe optie. Het veldprotocol wordt aangepast aan de situaties in het veld. Het kan dus zijn dat er uiteindelijk verschillende aanpakken komen, afhankelijk van het gebied en de condities in het veld.

Zo veel mogelijk bemonsteren

Op dit moment worden alle monsters verwerkt in het lab van de Universiteit van Amsterdam. Er wordt ook gewerkt aan het verwerken van monsters in de waterschapslaboratoria. Dit zorgt ervoor dat er meer bemonsterd kan worden. Ondanks de beperkingen in het lab, zetten we in op het bemonsteren van zo veel mogelijk waterwegen. Dat doen we om de methode in zo veel mogelijk condities te testen. En natuurlijk ook om muskusratten te vinden.

Terugkijken: Life MICA-event van 9 februari 2021

Op 9 februari organiseerde het Life MICA-project een webinar. In dit webinar werd teruggeblikt op de eerste anderhalf jaar van het project. Wat hebben we tot nu toe gedaan en wat hebben we daarvan geleerd?

U kunt het webinar terugkijken:

Bekijk het webinar

Om in te loggen gebruikt u het e-mailadres lifemica@wsrl.nl

Veel kijkplezier!

Muskus- en beverratten, een bedreiging voor de biodiversiteit?

Met de toenemende verspreiding van de muskus- en beverratten, wordt de focus verlegd naar de schadelijke effecten van deze invasieve soorten. Beide soorten graven gangen en holen in dijken en oevers. Ze voeden zich met waterplanten, waarbij ze vooral de rietvegetatie beschadigen.

Deze rietvegetatie vormt het leefgebied van talloze diersoorten. Vogels zoals de roerdomp en de karekiet broeden er en trekvogels zoeken er hun rustplaats. In de rietvelden paaien ook verschillende vissoorten. De jonge vissen vinden er bescherming tegen natuurlijk vijanden. Verder zijn diverse insecten zoals libellen en waterjuffers afhankelijk van het riet.

De muskus- en beverratten vernielen de rietvegetatie met hun gegraaf en vraat. Hierdoor brengen ze het natuurlijke leefgebied van verschillende beschermde diersoorten in gevaar.

Een beverrat in de Dümmersee

Als onderdeel van het Life MICA-project worden de effecten van de muskus- en beverrat op de biodiversiteit onderzocht. Daarvoor worden in de projectgebieden de watervegetatie, de vogelpopulaties en de insecten meerdere keren per jaar in kaart gebracht en vergeleken met gegevens over het voorkomen van de muskus- en beverrat. Hiervoor worden de vangstgegevens en de gegevens van cameravallen gebruikt.

Aschauteiche (projectgebied 2, Duitsland)
Dode rivierarm in de Vechte in Grafschaft Bentheim (projectgebied 3, Duitsland)
Dümmersee (projectgebied 1, Duitsland)

Het Instituut voor Terrestrisch en Aquatisch Wildonderzoek van de Universiteit voor Diergeneeskunde in Hannover en de Landwirtschaftskammer Niedersachsen hebben in augustus en september 2020 de eerste veldkartering van de waterplanten en libellensoorten in de Duitse projectgebieden uitgevoerd.

Vegetatiekartering in de Dümmersee
Waterjufferkartering in Aschauteiche
Libellenkartering in Aschauteiche

Project ‘Hoe gaan we om met invasieve soorten?’ van start

Met het toenemend bewustzijn van de samenleving voor het probleem van invasieve diersoorten, komen ook ethische kwesties over het omgaan met deze dieren steeds meer in de belangstelling.

Het Instituut voor Terrestrisch en Aquatisch Wildonderzoek van de Universiteit voor Diergeneeskunde in Hannover doet mee aan deze dialoog. Dat doen ze met een PR-project dat wordt gefinancierd door het ministerie van Wetenschap en Cultuur van Nedersaksen. Het is onderdeel van het programma Future Discourses.

Dialoog tussen belangengroepen

Met de projecttitel ‘Alien species – a Discourse: hoe gaan we om met geïntroduceerde soorten, en hoe willen we ze in de toekomst aanpakken?’ wordt de ethiek-kwestie al onder ogen gezien. Het project beoogt een dialoog tot stand te brengen tussen verschillende belangengroepen. Ook wil het project een licht werpen op de houding van de samenleving ten opzichte van invasieve soorten.

Kick-off evenement

Het kick-off evenement vond plaats op 24 september 2020 bij de Universiteit voor Diergeneeskunde in Hannover. Er waren docenten en geïnteresseerde burgers uitgenodigd, maar ook vertegenwoordigers van onderzoeksinstellingen, de jacht, waterbeheerders, natuurbeschermingsorganisaties en politici. Ook partners uit de Duitse projectgebieden van het Life-MICA-project deden mee.

Discussie

Na enkele korte presentaties waarin de mening van de individuele belanghebbenden werd gepresenteerd, werd gediscussieerd over verschillende onderwerpen. Denk aan:

  • het conflict over de verdeling van verantwoordelijkheden tussen jacht en ongediertebestrijding,
  • het probleem van bijvangsten van beschermde soorten door vallen,
  • en het beperkte bewustzijn in de samenleving voor de bedreigingen van invasieve soorten.

Hoe verder?

Enkele discussieonderwerpen worden verder uitgediept. Ook wordt een vragenlijst ontwikkeld waarmee het project het bewustzijn wil vergroten. Het onderwerp invasieve soorten wordt ook toegankelijk gemaakt voor jongeren. Hiervoor is een workshopbox met oefeningen en illustratiemateriaal over het onderwerp ontwikkeld. Binnenkort gaan studenten uit verschillende regio’s in Duitsland hiermee aan de slag. Bovendien is er een informatieve korte film over het onderwerp invasieve soorten gemaakt.

Lees ook de terugblik op het evenement

Wat verandert er aan de oevervegetatie bij minder muskusratten?

Begin 2020 hebben studenten van de HAS Hogeschool in Den Bosch in opdracht van waterschap Rivierenland onderzoek gedaan naar een passend protocol voor de monitoring van de rietvegetatie en andere relevante soorten in natuurgebied de Gelderse Poort.

De Gelderse Poort is een van de 5 actiegebieden in het LIFE Mica-project waar de slimme vangkooi op basis van beeldherkenning wordt ingezet. Tijdens het project wordt onder meer onderzocht wat er verandert aan de oevervegetatie als het aantal muskus- of beverratten vermindert.

Dit hebben de studenten onderzocht:

  • Op welke manier kan de rietvegetatie het beste worden gemonitord? Meten op afstand met satellietdata? Of monitoring op de grond? Of experimenteel monitoren met behulp van exclosures, waarbij een stuk gebied wordt afgezet?
  • Welke andere relevante soorten moeten naast rietvegetatie worden gemonitord? En welke protocollen kunnen daarvoor worden opgesteld?
  • Wat is de nul-situatie bij de start van de monitoring?
  • Hoe haalbaar en toepasbaar zijn de voor Nederland geformuleerde protocollen in de andere landen? Waar moet op gelet worden?

Monitoringsprotocol

De studenten hebben een monitoringsprotocol opgesteld dat bruikbaar is voor de Gelderse Poort, maar ook voor de andere actiegebieden in Duitsland en België. Ze werden daarbij ondersteund door professor Emiel van Loon van de Universiteit van Amsterdam.

Nauwkeurigheid GPS

Tijdens hun onderzoek merkten de studenten dat het door hun gebruikte GPS-apparaat niet de gewenste nauwkeurigheid had. Dat resulteerde in een verandering van de locatie van de permanente kwadranten (vaste gebieden waarbinnen de aanwezige plantensoorten worden benoemd). De studenten adviseren daarom het gebruik van een GPS met een nauwkeurigheid van 0,2 meter. Een alternatief is om de permanente kwadranten te markeren met piketpalen.

GPS-positioner

Vanwege het openbare karakter van het onderzochte gebied is besloten om niet met piketpalen te werken, maar met een GPS-positioner. Zo kunnen de meetgebieden zeer nauwkeurig vastgelegd worden. Ook kunnen daardoor jaarlijks de nieuwe metingen op precies dezelfde locaties uitgevoerd worden.

Foto: Voordat de GPS-positioners (eigendom van waterschap Rivierenland afdeling muskusrattenbeheer) werden overhandigd aan de studenten was er een korte instructie over het gebruik van deze apparatuur.

Update vanuit het Vechtegebied

In april zijn in het Vechtegebied (projectgebied 3, net over de grens in Duitsland) de eerste cameravallen geplaatst op de kanalen en zijarmen van de Vechte.

Op 7 locaties fotograferen de camera’s alle dieren die er dag en nacht zwemmen of wandelen. Op deze manier willen we muskus- en beverratten in het projectgebied opsporen.

Honderden foto’s

De afgelopen maanden zijn er honderden foto’s genomen en opgeslagen. Tot nu toe wordt de evaluatie van de foto’s handmatig gedaan: de diersoorten worden geïdentificeerd en geclassificeerd. In de loop van het project worden de foto’s van de muskus- en beverratten gebruikt om beeldherkenningssoftware te trainen. Deze software detecteert de diersoorten automatisch en vervangt in de toekomst dus de complexe handmatige evaluatie van de beelden.

Hieronder een selectie van de mooiste foto’s. Zie vooral de verscheidenheid aan diersoorten!